De schatten langs de Nijl

Egypte is ‘het geschenk van de Nijl’ zoals de Griekse historicus Herodotos het al zo mooi zei. Hij bereisde het land omstreeks 450 vóór Christus en toen was het al oud en eerbiedwaardig. Piramides en Toetanchamon is het eerste waar de meeste mensen tegenwoordig aan denken bij die naam. Maar Egypte is zoveel meer.

Vijfduizend jaar geleden kende het land van de farao’s al zijn eerste grote bloeiperiode en het zou niet de laatste zijn. De ruïnes van die oude cultuur zijn indrukwekkend en nog steeds in staat je mee te voeren naar oude tijden en vervlogen dagen.

Het thema van de reis

Elke reis  van Upuat heeft een thematische basis. Het thema is Ma’at, zij wordt meestal omschreven als een tamelijk abstract begrip dat zoveel betekent als wereldorde en goddelijke harmonie. Zij is de godin van waarheid en gerechtigheid. Zij is behalve een godin ook een van de meest centrale begrippen in de Egyptische cultuur. Misschien is het wel hét belangrijkste begrip! Er bestaat in geen enkele andere cultuur een dergelijk alomvattend begrip dat zo centraal stond in de cultuur.

De kosmos is naar Egyptische opvattingen een dramatisch proces dat slaagt door Ma’at te verwezenlijken. Alles in de wereld is voor zijn voortbestaan aangewezen op Ma’at, niets bestaat op eigen kracht of kan blijven bestaan zonder haar. Daarom omvat het begrip elk gebied van de Egyptische cultuur: goden en mensenwereld, kosmos en staat, gemeenschap en individu.

Om de rol van de farao in de complexe cultuur te kunnen begrijpen en om iets van de levensovertuiging van het volk te vatten moeten we het begrip Ma’at beter leren kennen.

Haar naam luidde oorspronkelijk Muat en dat is afgeleid van een werkwoord dat ‘sturen, richten of richting geven’ betekent, maar ook ‘aanbieden’ of ‘offeren’. Ma’at betekende dus zoiets als ‘richtingszin’, een kracht die een beweging in een bepaalde richting stuurt. Ma’at bevrijd van richtingloosheid, het ontbreken van oriëntatie, van een wereld zonder richting en doel. Het woord kan ideografisch met twee tekens  worden geschreven: met een sokkel en met een veer. De sokkel staat voor ‘grondvesten’. Daarmee geeft Ma’at fundament aan alle handelen van mensen en geeft er tevens duurzaamheid aan.

De veer betekent in Egypte altijd lucht, of adem. Ma’at is de godin die lucht geeft, die adem schenkt. Ademloosheid was de metafoor voor nood en in gevaar zijn. Met Ma’at adem je niet alleen lucht in om te leven, maar gerechtigheid en waarheid. Ma’at is ‘ademlucht voor de neus’.

Ma’at is dus een groots concept van waarheid, gerechtigheid en wereldordening (vérité, justice, ordre). Ze is echter ook een religieus concept dat een toestand constitueert van geordende verhoudingen, van harmonie tussen goden en mensen. Ma’at is de bij de schepping tot stand gebrachte juiste toestand, de harmonie van de schepping en als zodanig dus juist, rechtvaardig en waar. Ma’at is geen toestand maar een drijvende kracht achter het proces die bovendien richting geeft aan dat proces.Die aanvangstoestand bestaat niet meer en aan de mensen is de taak om de Ma’at weer in die beginpositie terug te brengen. De vraag komt op hoe die aanvangstoestand (paradijs?) is verdwenen en waarom de mensheid die weer moet herstellen. We zullen zien dat de waarheid in de finesse ligt. Ma’at is een gecompliceerd begrip net zoals het begrip kosmos voor de Egyptenaren iets wezenlijks anders betekende dan voor de Grieken. Voor de Egyptenaren was de kosmos niet zozeer een ruimtelijk begrip als wel een proces waarvan het slagen voortdurend in gevaar was. Om in stand te blijven vroeg de kosmos de voortdurende aandacht en wilsinspanning van de goden. Aangezien de goden niet alleen in de wereld zijn, maar zelf de wereld zijn brengt hun samenwerken steeds de wereld tot verschijning. Voor de juiste samenwerking zorgt Ma’at en daarmee garandeert zij het voortbestaan van de kosmos. (over Ma'at schreef ik een boek met dezelfde titel dat goed dienst kan doen als reisgids gedurende deze reis).

De 15-daagse reis van dag tot dag

Dag 1

vertrekken op zondagmiddag vanaf Schiphol en vliegen rechtstreeks naar Cairo. Van het vliegveld worden we per eigen bus vervoerd naar ons hotel Pyramisa  dat op loopafstand van het Egyptisch museum ligt.

Dag 2:

Deze dag staat vrijwel geheel in het teken van de oudste piramide van het rijk, die van Djoser. In de ochtend vertrekken we van ons hotel eerst naar Memphis, de hoofdstad van het Oude Rijk. De resten van de stad en de vele bewaard gebleven beelden, waaronder een grote Sfinx maken een bezoek buitengewoon waardevol.

De lokale gids zal ons de hele dag vergezellen en overal de nodige uitleg geven, aangevuld door de reisleider. Aangezien een buitenlander in Egypte niet mag gidsen is het verplicht een binnenlandse gids mee te hebben. Gelukkig hebben wij een samenwerking met enkele zeer goede gidsen die het op prijs stellen te worden aangevuld bij hun rondleidingen.

Djoser liet zijn trappiramide bouwen in Sakkara. Behalve het complex van Djoser bezoeken we ook één of meerdere van de prachtige graven van zijn edelen in de nabijheid van de piramide.  Ook zullen we een bezoek brengen aan een piramide uit de tijd van de vijfde dynastie om daar de befaamde piramideteksten te bewonderen. Die teksten zijn de oudste rituele literatuur van Egypte en zij vormden de basis voor de latere mummieteksten en het nog latere dodenboek. De teksten in de piramide zijn de eerste teksten die gebeiteld werden op de wanden van zo’n bouwwerk, de piramides van de vierde dynastie, waaronder de beroemdste in Gizeh, waren volkomen kaal. Zelfs de naam van de farao stond er niet op. Dat maakt de piramideteksten uniek en bezienswaardig.

Djoser was de laatste farao van de derde dynastie en het ontwerp van zijn trappiramide komt op naam van zijn architect en belangrijkste raadgever en vizier Imhotep. Imhotep was een groot vernieuwer die behalve in de architectuur (het bouwen in steen) ook in de geneeskunde en het hiërogliefenschrift belangrijke bijdrages leverde. Hij was in het oude Egypte zo beroemd dat hij later vergoddelijkt werd.

Na de lunch in de nabijheid van het Djosercomplex in Sakkara gaan we naar een nabijgelegen complex en de piramide van Teti. We bezoeken een tweetal tombes van edelen en als de tijd het toelaat een van de grote mastaba’s naast de piramide van Teti.

Dag 3:

Deze dag gaan we naar de piramides van Snefroe, de eerste farao van de vierde dynastie en de vader van Cheops. Hij bouwde meerdere piramides in Meidoem en Dasjoer, die we deze dag van nabij kunnen zien. Wat deze site zo bijzonder maakt is de afwezigheid van het toeristische circus zoals we dat aantreffen in Gizeh. Het is hier rustig en dat is opmerkelijk want het is slechts een korte rit vanaf Sakkara. We vertrekken ’s morgens vanaf ons hotel per touringcar naar Dasjoer en Meidoem. Men denkt tegenwoordig dat de experimentele fase van de piramidebouw met name tijdens het bewind van Snefroe plaats had. Vandaar dat hij drie (eigenlijk vier, want er is nog een kleine vierde gevonden elders) piramides liet bouwen. Eén daarvan is de knikpiramide in Dasjoer die oorspronkelijk bedoeld was als een gladde piramide maar die tijdens de bouw moest worden aangepast vanwege optredende breuken. Om het gewicht te verminderen werd de bouw minder steil afgemaakt waardoor de merkwaardige knik ontstond.

Ook in Dasjoer, vlak bij de knikpiramide ligt de zogenaamde rode piramide van Snefroe. De naam dankt het bouwwerk aan de rode steensoort die voor de mantel is gebruikt.

De piramide in Meidoem was de eerste echte piramide wat betreft de indeling van het gangenstelsel. Wat we tegenwoordig ervan zien zijn slechts de resten van een bouwkundig drama. Het geheel ziet er uit als een soort ziggurat, de later aangebrachte buitenlaag is ingestort en in de loop der tijd gebruikt als bouwmateriaal. Het geheel is nog altijd zo’n 65 meter hoog en zeker indrukwekkend aanwezig in het landschap. Snefroe liet de trappen van de oorspronkelijke trappiramide dicht maken zodat een echte piramide ontstond. Het bouwwerk was daar niet op berekend en de buitenmantel stortte in.

Dag 4:

Het hoogtepunt van de piramidebouw is te zien in Gizeh, tegenwoordig gelegen aan de rand van Cairo. Omdat het hele complex met zijn drie piramides, de Sfinx en de omliggende grafvelden zo uitgestrekt is zullen we hier vrijwel de hele dag verblijven. We gaan met onze eigen bus vanaf ons hotel erheen en gebruiken in de omgeving van de piramides de lunch.

Met een beetje geluk kunnen we de grafkamers in de grote piramide van Cheops bezoeken. Een absoluut hoogtepunt van deze reis.

Zoals gezegd is Gizeh een toeristisch circus en het is dan belangrijk om je daar op in te stellen. Je wordt voortdurend belaagd door verkopers, bedelaars en oplichters dus goed opletten is het devies. Als je de enorme drukte weg kunt cijferen is Gizeh inderdaad een wereldwonder. De drie grootste piramides, de sfinx, de daltempel en de omringende wooncentra van de piramidebouwers zijn in één dag niet echt goed allemaal te bezoeken, maar we gaan ons best doen.

De belangrijkste is natuurlijk de grote piramide van Cheops of beter gezegd Choefoe. Als we geluk hebben en de drukte niet al te groot is kunnen we nog kaartjes krijgen om de piramide ook in te gaan. De grote galerij en de koningskamer zijn adembenemend, zeker als je bedenkt hoe oud dit bouwwerk is. Aan de andere zijde van de piramide dan de ingang bevindt zich het speciaal gebouwde museum voor de rituele boot die was begraven in een sleuf langs de piramide.  Ook hiervoor betaal je een speciale entreeprijs.

’s Avonds vertrekken we uit Cairo. We gaan met de nachttrein zo’n 950 kilometer naar het zuiden, naar Aswan. In de trein eten we en slapen in een couchette zodat we het ontbijt de volgende dag met een beetje geluk goed uitgeslapen tot ons kunnen nemen.

Dag 5: Aswan

Het sprookjesachtige eiland Philae is de parel van Nubië en een van de meest romantische sites in Egypte. De tempels werden in verband met de bouw van de Aswandam tussen 1972 en 1980 in zijn geheel verplaatst, maar van die verhuizing naar een hoger gelegen eiland, genaamd Agilkia, merk je helemaal niets, de Unesco heeft vakwerk geleverd. Het is maar een klein eiland, maar er staan een aantal bijzondere gebouwen, waarvan de tempel van Isis de meeste aandacht trekt. De tempel is gebouwd in de late tijd onder de

Ptolemeïsche vorsten.  Deze nakomelingen van Ptolemaeus, een generaal van Alexander de Grote stichtten een eigen dynastie die vooral wat betreft de tempelbouw befaamd is.

Op het eiland staan ook een aantal bouwwerken uit de Romeinse tijd, gebouwd onder beheer van verschillende keizers. De kiosk van Trajanus trekt door zijn buitengewone combinatie van architectonische elementen de meeste aandacht.

Door de waterstijging in verband met de grote dam kwam het eiland steeds verder onder de waterspiegel te liggen. Om de zaak te redden bouwde men een metalen dam om het eiland en verplaatste daarna stukje voor stukje elk bouwwerk. Door het water aangetast is helaas wel alle kleur  verdwenen.

In de middag of avond bezoeken we het Nubisch  museum, dat alleen al voor het gebouw de moeite loont. De collectie is op bijzonder moderne wijze tentoongesteld en je mag dit museum zeker niet missen.

Dag 6: Aswan

Het tempeleiland van Kalabsha is een kunstmatig eiland dat geschapen werd om een aantal monumenten van de ondergang te redden na de bouw van de Aswandam. Er zijn een aantal bouwwerken bij elkaar geplaatst die oorspronkelijk niet bij elkaar

hoorden, maar die een plaats hebben gekregen  op dit eiland. Het is zeer lonend om de site te bezoeken en het grote voordeel is dat weinig toeristen dit doen. Je hebt vanaf het eiland een prachtig uitzicht op het Nassermeer.

Dag 7: Aswan

De facultatieve tocht naar Aboe Simbel is op deze dag en dat betekent midden in de nacht

rond drie uur opstaan. Degenen die meegaan zijn rond 13.00 uur weer terug in Aswan. wie niet meegaat heeft een rustige ochtend en pas tegen 14.00 uur gaan we gezamenlijk een feluccatocht maken op de rivier en bezoeken we het beroemde Kitchenerseiland.

Dag 8: Aswan-Luxor

We reizen van Aswan naar Luxor.

Dag 9: Luxor, Karnak

Deze dag bezoeken we de tempel van Luxor. Deze bijzondere tempel was samen met die van Karnak de belangrijkste van het Nieuwe Rijk. Hier werd het Opet festival gevierd waarbij het beeld van Amon vanuit zijn heiligdom in Karnak naar Thebe kwam. 

De tempel bezit een indrukwekkende sfinxenlaan die oorspronkelijk meer dan twee kilometer lang was en naar Karnak voerde. De pyloon van Ramses II heeft nog één obelisk, de andere staat op de place de la concorde in Parijs. We brengen na het bezoek aan de tempel van Luxor meteen ook een bezoek aan het grote complex van de oppergod Amon waarmee Luxor verbonden was: Karnak. Karnak is zo uitgebreid en groots dat we er meer dan één middag voor nodig hebben om het in zijn geheel op te nemen. Daarom zullen we hier later nog eens terug komen om het openluchtmuseum te bezoeken. De avond is een bijzonder moment om de tempel van Luxor te bezoeken als hij baadt in kunstlicht. Het kleine, maar zeer mooie museum van Luxor mag je niet missen

Dag 10: vrije dag

Deze dag is vrij te besteden maar wie er trek in heeft kan mee gaan op een facultatieve bustocht naar Abydos, waar de grote tempel van Seti I staat, de vader van de grote Ramses II.

Dag 11: westoever

We steken de Nijl over en gaan op bezoek bij de dode farao’s in het dal der koningen en meer.

Dag 12: westoever

We bezoeken de dodentempels van Seti I en Ramses II.

Dag 13: Qurna, Deir el Medina, Ramses III

Wie dat wil kan een luchtvaart maken met een hete luchtballon boven Thebe (niet inbegrepen)

Daarna bezoeken we Qurna en het arbeidersdorp el Medina en de grote tempel van Ramses III.

Dag 14: Cairo

We vliegen terug naar Cairo waar we het resterende deel van de dag kunnen besteden aan souvenierjacht.

Dag 15: Cairo-Amsterdam

We kunnen deze laatste dag misschien nog wat van Cairo zien voordat we vertrekken naar Amsterdam.